İran, ekonomik darboğaz ve savaşın üretim üzerindeki yıkıcı etkilerinin gölgesinde, yaz aylarının gelmesiyle birlikte büyüyen bir enerji kriziyle karşı karşıya. Artan klima kullanımı ve arz-talep dengesizliği, Tahran yönetimini sınırlı enerji kontrolü seçeneklerini değerlendirmeye itiyor.
On yıllardır peş peşe gelen İran hükümetleri; örtülü petrol ve gaz sübvansiyonları, devlet kontrollü fiyatlandırma ve doğrudan mali desteklerle hanehalkı ve iş yerlerinin faturalarını tedarik maliyetlerinin çok altında tuttu. Ancak İsrail ve ABD ile yaşanan savaşın ekonomiye vurduğu ağır darbe, hükümetin bu yaz patlak veren enerji kriziyle başa çıkma araçlarını iyice kısıtladı.
Dünyanın en büyük üçüncü kanıtlanmış ham petrol rezervine sahip olmasına rağmen İran, talebin rafineri üretimini aşması nedeniyle yeniden yakıt ithal etmek zorunda kalacak.
Pezeşkiyan’dan “Ceketli” Tasarruf Mesajı
Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, halka ve kurumlara enerji tüketimini sınırlamak için pratik adımlar atma çağrısında bulunuyor. Pezeşkiyan, geçtiğimiz hafta düzenlenen bir kabine toplantısında ceketini çıkararak, İranlıların ofislerinde klima termostatlarını düşürmeden nasıl serin kalabileceklerini bizzat gösterdi.
Hanehalkı enerji maliyetleri dünyanın diğer bölgelerine kıyasla çok daha düşük olsa da; yolsuzluk, kötü yönetim, yaptırımlar, kronik enflasyon ve para biriminin değer kaybetmesi, İranlıların sübvansiyonlu enerjiden elde ettiği faydaları çoktan eritti.
Protesto Korkusu Zamlara Engel Oluyor
Kasım 2019’da akaryakıt fiyatlarında yapılan kademeli artışların ülke çapında dev protestolara yol açmasının ardından hükümet, benzer fiyat artışlarına karşı son derece temkinli yaklaşıyor. Enflasyon hızla artarken, devam eden sübvansiyonlar yakıt fiyatlarını yapay bir şekilde düşük tutmaya devam ediyor.
Büyüyen bütçe açığı nedeniyle karmaşık bir üç kademeli fiyatlandırma sistemine geçildi. Hükümet tarafından verilen yakıt kartlarıyla vatandaşlar ayda 60 litre benzini 15.000 riyalden (yaklaşık 0,8 sent), ilave 100 litreyi ise 1,6 sentten alabiliyor. Bu limitlerin üzerindeki kullanımlar 50.000 riyal (yaklaşık 1,4 sent) olarak ücretlendirilirken, günlük maksimum alım sınırı 30 litre olarak uygulanıyor.
Savaş döneminde tüketimi kısmak için getirilen yeni kısıtlamalar nedeniyle, benzin istasyonlarındaki “acil durum kartları”nın kullanımının 10 ila 15 litreyle sınırlandırıldığı veya müşterilere yeni kart verilmesinin durdurulduğu belirtiliyor. Toplumsal huzursuzluktan çekinen hükümet; doğalgaz, elektrik ve şebeke suyu için de ani fiyat artışlarından kaçınarak benzer kısıtlama programları yürütüyor.
İşletmeler İsyan Ediyor: “Savaşın Faturasını Biz Ödüyoruz”
Akaryakıt istasyonlarında savaşın başından beri uzayan kuyruklar, azalan enerji üretimi ile büyüyen talep arasındaki uçurumu gözler önüne seriyor. Devlete bağlı Enerji Optimizasyonu ve Stratejik Yönetim Kurumu Başkan Yardımcısı İsmail Sağab İsfahani, “Mevcut ekonomik koşullar ve toplumsal kaygılar göz önüne alındığında, enerji fiyatlarını artırmak veya reform yapmak şu anda ne uygulanabilir ne de mantıklı” diyerek hükümetin çaresizliğini dile getirdi.
Fiyatlandırma yapılarındaki ufak değişiklikler ise halihazırda zor durumdaki küçük işletmeleri vuruyor. Tahran yakınlarında bir kaynak atölyesi işleten 35 yaşındaki bir vatandaş, aylık 40 milyon riyal (23 dolar) olan faturasının bu yıl üç katına çıktığını belirterek, “Görünüşe göre savaşın faturasını biz ödüyoruz” dedi.
Yetkililer artan faturalarla ilgili şikayetlerin inceleneceğini belirtiyor. Az enerji tüketen hanelere indirim uygulanırken, aşırı tüketicilerin faturaları standart fiyatların 45 katına kadar çıkabiliyor.
Savaşın Ağır Bilançosu ve Trump’ın Tehditleri
Dünyanın en büyük ikinci doğalgaz rezervine sahip olan İran, tüketimin zirve yaptığı yaz ve kış aylarında kronik tedarik sıkıntıları yaşamaya devam ediyor.
Savaş sırasında İran enerji tesislerine düzenlenen hedefli saldırılar, ülkenin benzin üretim kapasitesini günlük 115 milyon litreden 110 milyon litreye düşürdü. Buna karşılık yakıt tüketimi bu yıl korkunç bir ivmeyle 140 milyon litreye fırladı.
ABD Başkanı Donald Trump’ın enerji santrallerine yönelik daha fazla saldırı tehdidinde bulunması, bu yaz daha büyük elektrik kesintileri ve gaz kıtlığı yaşanacağı yönündeki korkuları artırarak enerji krizinin önümüzdeki aylarda daha da derinleşeceğinin sinyallerini veriyor.
İlk yorum yapan siz olun