ABD Başkanı Donald Trump, Hazine Bakanı Scott Bessent’in önümüzdeki hafta itibarıyla Tahran’a “daha önce hiç görülmemiş” önlemler uygulanacağını açıklamasından bir gün sonra, cuma günü İran’ı ekonomik olarak sert bir şekilde vurma sözü verdi.
ABD, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği, 1970’lerin sonundan bu yana nükleer programı, insan hakları ihlalleri ve militan gruplara desteği nedeniyle İran’a yaptırımlar, ticaret ambargoları uyguluyor ve ülkenin varlıklarını donduruyor.
Şubat ayında başlayan İran savaşından bu yana Washington yönetimi; ek denizcilik, enerji ve finans yaptırımlarını yürürlüğe koydu ve bir deniz ablukası başlattı. ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi (OFAC) verilerine göre kurum, Trump’ın ikinci dönemi başladığından beri 1.000’den fazla kişi, gemi ve uçağa yaptırım uyguladı.
Son önlemler kapsamında İran’ın gölge petrol filosu, denizcilik sigortacıları, silah edinmesini sağlayan kişi ve kurumların yanı sıra dijital borsalar da hedef alındı ve İran’la bağlantılı yaklaşık 500 milyar dolarlık kripto para donduruldu.
Uzmanlara göre, ekonomik baskıyı daha da artırmak isteyen Trump yönetiminin önündeki olası yeni seçenekler şunlar:
1. Çinli “Çaydanlık” (Teapot) Rafinerilerine Yaptırım
“Çaydanlık” olarak bilinen Çinli bağımsız rafineriler, Çin’in rafineri kapasitesinin dörtte birini oluşturuyor ve oldukça düşük, bazen de negatif kar marjlarıyla çalışıyor.
Ticaretin Boyutu: Kpler analiz firmasının 2025 verilerine göre Çin, İran’ın deniz yoluyla sevk ettiği petrolün yüzde 80’inden fazlasını satın alıyor. Bağımsız rafineriler bu ticaretin büyük kısmını üstlenerek “ikincil yaptırımlara” açık hale geliyor.
Bağışıklık Durumu: Geçmişteki ABD yaptırımları daha büyük bağımsız rafinerileri İran petrolü almaktan caydırmıştı. Ancak uzmanlar, ABD finans sistemiyle bağları olmadığı için daha küçük ölçekli bağımsız rafinerilerin yaptırımlara karşı bir ölçüde bağışık olduğunu belirtiyor.
2. Çin Bankalarına Yaptırım
OFAC, daha önce İran petrolü ticaretinde milyarlarca doları işlemek ve silah alımını finanse etmekle suçlanan Çin ve Hong Kong merkezli daha küçük kurumlara ikincil yaptırımlar uygulamıştı.
Büyük Bankalara Uyarı: Hazine Bakanlığı, iki büyük Çin bankasını İran fonlarının sistemlerinden geçmesi halinde ikincil yaptırımlarla karşılaşabilecekleri konusunda uyardı ancak henüz resmi bir adım atmadı.
Misilleme Endişesi: İsmi açıklanmayan bu iki bankayı hedef almanın büyük finansal kuruluşlar üzerinde caydırıcı bir etki yaratabileceği belirtiliyor. Ancak ABD’li yetkililer, Batı’nın kendi tedarik zincirini kurmaya çalıştığı bir dönemde Çin’in ileri teknoloji üretimi için hayati önem taşıyan kritik mineral ihracatını kısıtlayarak misilleme yapmasından endişe ediyor. Bu sebeple Washington, Trump ile Çin Devlet Başkanı Şi Cinping arasında yıl sonlarında gerçekleşmesi beklenen görüşme öncesinde Pekin ile gerilimi tırmandırmaktan kaçınıyor.
3. “Köstebek Vurmaca” (Whack-a-Mole) Stratejisi
ABD; Tahran’ın yaptırımları delerek savaş gelirleri elde etmesine yardımcı olan Çin, Körfez ülkeleri ve İran’daki kişi ve kurumlara yönelik noktasal yaptırımlarına devam edebilir.
Sürekli Değişen Hedefler: Hazine Bakanlığı kısa süre önce İran’ın ithalat için petrol geliri takasını kolaylaştıran paravan şirketlere yaptırım uyguladı. Ancak uzmanlar bu yaklaşımın “köstebek vurmaca” oyununa benzediğini, Tahran’ın kapatılanların yerine hızla yenilerini kurması nedeniyle bu durumun İran’ın davranışını değiştirmediğini ifade ediyor.
Yeni Hedefler: Demokrasileri Savunma Vakfı uzmanı Miad Maleki, Hazine Bakanı’nın açıklamalarının petrol sevkiyatçılarına, alıcılarına ve döviz bürolarına yönelik baskıların artacağının sinyali olduğunu belirtiyor. Maleki’ye göre ayrıca, ABD’nin Hürmüz Boğazı’ndaki deniz ablukasının ardından, İran’ın ticaret kapasitesini zayıflatmak amacıyla yeni havacılık yaptırımları da gündeme gelebilir.
4. Kara Ablukası
Bazı ABD’li ve İsrailli yetkililer, İran’ın komşuları olan Irak, Türkiye, Pakistan, Afganistan, Türkmenistan, Azerbaycan ve Ermenistan ile iş birliği gerektirecek bir kara ablukası ihtimalini dillendiriyor.
Diplomatik Baskı Unsuru: Trump yönetimi, dağlık ve kontrolü zor sınırları olan Afganistan hariç diğer tüm komşu ülkelerle belirli düzeylerde yakın ilişkilere sahip. Trump’ın, Hazine’den 10 milyar dolarlık para takası (swap) talebinde bulunan Pakistan ve ABD’nin F-35 savaş uçağı programına yeniden katılmak isteyen Türkiye üzerinde siyasi kozları olabileceği değerlendiriliyor.
Zorluklar: Bir kara ablukası gıda, enerji ve tekstil ithalatını durdurarak İran halkı üzerindeki baskıyı artırabilir. Ancak uzmanlar, böylesi bir hamlenin icrasının oldukça zor olduğunu ve İran içinde beklenen siyasi baskı veya protestolara yol açmayabileceğini vurguluyor.
5. İkincil Gümrük Vergileri
Yüksek Mahkeme bu tür vergilerin yasal dayanağını bozmuş olsa da Trump, İran ile iş yapan ülkelerden gelen mallara gümrük vergisi uygulama tehdidini sık sık yineliyor.
Senato Onayı: ABD Senatosu geçen hafta, İran’a yönelik yeni yaptırımları içeren ve Trump’a, İran’ın ticareti ile silah tedarikine yardımcı olan ülkelere karşı kullanabileceği yeni gümrük vergisi yetkileri tanıyan kapsamlı bir Rusya yaptırım tasarısını onayladı.
Temsilciler Meclisi Engeli: Demokratlar ve bazı Cumhuriyetçilerin gümrük vergisi önlemlerine ilişkin yaygın endişeleri göz önüne alındığında, tasarının ABD Temsilciler Meclisi’nden geçmesinin oldukça zorlu bir süreç olacağı öngörülüyor.
İlk yorum yapan siz olun