Hürmüz Boğazı Nedir, Nerededir Ve Dünya Petrolü İçin Neden Önemli?

Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ni Umman Körfezi’ne bağlayan ve Körfez ülkelerinin petrol ile sıvılaştırılmış doğal gazını (LNG) dünya pazarlarına ulaştıran dar su yoludur. Deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık dörtte biri bu geçitten geçtiği için boğazdaki her gerilim enerji fiyatlarına doğrudan yansıyor.

Hürmüz Boğazı nerededir?

Boğazın kuzey kıyısında İran, güney kıyısında Umman’a bağlı Musandam Yarımadası bulunur; yarımadanın güneybatısındaki bir bölüm Birleşik Arap Emirlikleri’ne aittir. Boğaz yaklaşık 167 kilometre uzunluğundadır. Genişliği 97 kilometreden en dar yerinde 39 kilometreye kadar iner. İran tarafındaki başlıca kent Bender Abbas, Umman tarafındaki ise Hasab’dır. Boğazda Hürmüz, Keşm, Larak ve Hengam adaları yer alır.

Gemiler boğazdan nasıl geçiyor?

Gemi trafiği bir trafik ayrım düzeniyle yönetilir: biri giriş, biri çıkış için iki şerit vardır. Her şerit 2 deniz mili (3,7 kilometre) genişliğindedir ve aralarında yine 2 deniz millik bir ayırma bölgesi bulunur. En dar kesimde İran ve Umman’ın 12’şer deniz millik karasuları birbirine kavuşur; yani boğazın bu bölümünde açık deniz yoktur.

Dünya petrolünün ne kadarı Hürmüz’den geçiyor?

2023–2025 döneminde deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 25’i ve dünya LNG ticaretinin yaklaşık yüzde 20’si her yıl bu boğazdan geçti. 2018’de günlük geçiş 21 milyon varil olarak hesaplandı. ABD Enerji Enformasyon İdaresi’nin 2011 verilerine göre boğazdan geçen ham petrolün yüzde 85’inden fazlası Asya’ya gidiyordu; en büyük alıcılar Japonya, Hindistan, Güney Kore ve Çin’di. Uluslararası ticarete konu olan gübrenin de yüzde 30’a varan bölümü normal koşullarda aynı yolu kullanır. Körfez’den çıkan LNG’nin tamamı gemiyle taşınmak zorundadır.

Boğazı dolanmanın yolu var mı?

Sınırlı ölçüde var. Birleşik Arap Emirlikleri’nin Habşan–Füceyre boru hattı Temmuz 2012’de devreye girdi ve günde en çok yaklaşık 2 milyon varil taşıyabiliyor. Suudi Arabistan üzerinden Kızıldeniz’e uzanan hat ise günde 1,65 milyon varil kapasiteyle Haziran 2012’de yeniden açıldı. Kara boru hatlarının toplam kapasitesi günde yaklaşık 3 milyon varil düzeyinde; bu, boğazdan geçen miktarın küçük bir bölümüne karşılık geliyor.

Boğazın hukuki statüsü ne?

Statü tartışmalıdır. İran, BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’ni onaylamadı; savaş gemileri, denizaltılar ve nükleer güçle çalışan gemilerin geçişini 1993 tarihli yasasıyla izne bağladı. Umman da yabancı savaş gemileri için önceden izin şartı arıyor. ABD ise sözleşmeyi onaylamamış olmasına karşın “transit geçiş” hakkını savunuyor ve İran ile Umman’ın bu taleplerini tanımıyor.

Boğazda daha önce neler yaşandı?

İran-Irak Savaşı sırasında 1981–1988 arasında süren “Tanker Savaşı”nda iki taraf da ticaret gemilerini hedef aldı. ABD, İran’ın döşediği mayınlara karşılık 18 Nisan 1988’de İran hedeflerine saldırdı. 3 Temmuz 1988’de ABD savaş gemisi USS Vincennes, İran Havayolları’nın 655 sefer sayılı yolcu uçağını düşürdü; 290 kişi öldü. Haziran 2019’da Front Altair ve Kokuka Courageous tankerlerinde patlamalar oldu; ABD İran’ı sorumlu tuttu, İran suçlamayı reddetti. Temmuz 2019’da İran, İngiliz bayraklı Stena Impero tankerine el koydu.

2026’da ne değişti?

ABD ile İran arasındaki savaşın başlamasıyla boğaz çatışmanın merkezlerinden biri oldu. Devrim Muhafızları 2 Mart 2026’da boğazın kapatıldığını doğruladı. 8 Nisan’daki iki haftalık geçici ateşkesle birlikte boğaz kısa süreliğine açıldı, aynı gün yeniden kapandı. İslamabad görüşmelerinin 11–12 Nisan’da sonuçsuz kalmasının ardından ABD Başkanı Donald Trump, ABD Donanması’nın gemi geçişini engelleyeceğini açıkladı. Sonraki aylarda tankerlere yönelik saldırılar sürdü: ekim ayında saldırılar savaşın başından bu yana en yüksek düzeye çıktı, İran ise boğazın yeniden açılmasına ilişkin teklifinin masada olduğunu duyurdu. Son olarak İran ordusu iki tankerin deniz mayınına çarptığını açıkladı.

Neden önemli?

Hürmüz Boğazı’nın yerini tutacak bir güzergâh yok: boru hatları geçen miktarın ancak küçük bir bölümünü taşıyabiliyor, LNG için ise hiçbir alternatif bulunmuyor. Bu yüzden boğazdaki kesinti yalnız Körfez ülkelerini değil, petrolünün büyük bölümünü buradan alan Asya ekonomilerini ve dolaylı olarak akaryakıt, gübre ve gıda fiyatları üzerinden bütün dünyayı etkiliyor. Boğazla ilgili güncel gelişmeleri Hürmüz Boğazı haberleri sayfasından izleyebilirsiniz.

Kaynak: Vikipedi (İngilizce), Strait of Hormuz · Görsel: MODIS Land Rapid Response Team, NASA GSFC, Public domain