Batı Şeria, Ürdün Nehri’nin batısında, İsrail’in 1967’den beri işgal altında tuttuğu Filistin toprağıdır. 1995’teki Oslo II Anlaşması bu toprağı A, B ve C adlı üç bölgeye ayırdı; geçici olması öngörülen düzen otuz yılı aşkın süredir yürürlükte.

Batı Şeria nerededir?

Batı Şeria’nın denize kıyısı yoktur. Doğusunda Ürdün ve Lut Gölü bulunur; kuzeyinde, batısında ve güneyinde Yeşil Hat denen 1949 ateşkes çizgisiyle İsrail’den ayrılır. Vikipedi yüzölçümünü 5.655 kilometrekare, nüfusunu 2021 tahminiyle 2 milyon 949 bin 246 olarak verir. “Batı Şeria” adı, Ürdün’ün bölgeyi 1950’de ilhak etmesinden sonra, nehrin doğusundaki Ürdün topraklarından ayırmak için kullanılmaya başlandı. İsrail’in resmî idari adlandırması ise “Yahudiye ve Samiriye”dir ve bu kullanım siyaseten tartışmalıdır.

1967’ye kadar kim yönetti?

Bölge 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı yönetimindeydi; 1920’den 1948’e kadar İngiliz Mandası altındaki Filistin’in parçası oldu. 1948 savaşında Ürdün’ün denetimine girdi; 1950’deki ilhakı yalnız Birleşik Krallık ve Irak resmen tanıdı. İsrail Batı Şeria’yı Haziran 1967’deki Altı Gün Savaşı’nda ele geçirdi. Ürdün 1988’de bölge üzerindeki hak iddiasından vazgeçti.

A, B ve C bölgeleri nasıl ortaya çıktı?

Bölgeler, resmî adı “Batı Şeria ve Gazze Şeridi’ne İlişkin Geçici Anlaşma” olan Oslo II ile kuruldu. Metin önce 24 Eylül 1995’te Mısır’ın Taba kentinde imzalandı; 28 Eylül 1995’te Washington’da İsrail Başbakanı İzak Rabin ile FKÖ lideri Yaser Arafat tarafından, ABD Başkanı Bill Clinton’ın tanıklığında imzalandı. Anlaşmaya göre geçiş dönemi beş yılı aşmayacak, kalıcı statü görüşmeleri en geç 4 Mayıs 1996’da başlayacaktı.

Hangi bölgede yetki kimde?

A bölgesinde sivil yönetim de güvenlik de Filistin Yönetimi’ndedir. Nablus, Cenin, Tulkerim, Kalkilya, Ramallah, Beytüllahim, Eriha ve El-Halil’in yüzde 80’i bu bölgededir. İsrail vatandaşlarının girişi yasaktır; ancak İsrail ordusu 2002’den beri bu kentlere düzenli olarak tutuklama baskınları yapıyor.

B bölgesinde sivil yönetim Filistin Yönetimi’nde, güvenlik İsrail’le ortaktır. Yaklaşık 440 Filistin köyü ve çevresindeki araziler bu bölgede yer alır.

C bölgesinde sivil yönetim ve güvenlik tümüyle İsrail’dedir. İlhak edilen Doğu Kudüs’tekiler dışında bütün İsrail yerleşimleri buradadır.

Toprağın ne kadarı hangi bölgede?

Oranlar yıla ve kaynağa göre değişiyor. 1995’teki ilk aşamada A bölgesi Batı Şeria’nın yaklaşık yüzde 3’ü, B yüzde 23-25’i, C yüzde 72-74’üydü. İsrailli insan hakları örgütü B’Tselem’in 2013 verisine göre A yaklaşık yüzde 18, B yüzde 22, C yüzde 63’tür; Türkçe Vikipedi ise yüzde 17, 24 ve 59 oranlarını verir. 1998 tarihli Wye River Memorandumu C bölgesinin yüzde 13’ünün daha devrini öngörüyordu; İngilizce Vikipedi’nin aktardığı kaynağa göre İsrail yalnız yüzde 2’sinden çekildi. C bölgesinin bir kısmının 1999 sonuna kadar Filistin tarafına bırakılması bekleniyordu; bu gerçekleşmedi.

A ve B bölgeleri tek parça değildir: B’Tselem’e göre birbirine bitişik olmayan 165 ayrı adacıktan oluşur. Filistin Merkezî İstatistik Bürosu’na göre bu iki bölgede yaklaşık 2,8 milyon Filistinli yaşıyor. C bölgesi için rakamlar çelişkili: BM’ye dayanan 2014 tarihli bir veri yaklaşık 300 bin, 2015 tarihli başka bir veri 532 yerleşim alanında yaklaşık 150 bin Filistinli diyor.

Yerleşim nedir, kaç yerleşimci var?

Yerleşimler, İsrail’in 1967’den beri işgal ettiği topraklarda kurduğu, neredeyse yalnız Yahudi İsrail vatandaşlarının yaşadığı sivil topluluklardır. İngilizce Vikipedi’ye göre Ocak 2023 itibarıyla Batı Şeria’da, 12’si Doğu Kudüs’te olmak üzere 144 yerleşim ve hükûmetin onaylamadığı en az 196 “ileri karakol” vardı. Modi’in İllit, Ma’ale Adumim, Beitar İllit ve Ariel kent statüsündedir.

Yerleşimci sayısı 1972’de yaklaşık bin, 1993’te 110 bindi. 2020’de Doğu Kudüs hariç Batı Şeria’da 451 bin 700, Doğu Kudüs’te yaklaşık 220 bin yerleşimci yaşıyordu. Vikipedi 2026 için Doğu Kudüs dahil yaklaşık 750 bin rakamını aktarıyor.

C bölgesinde Filistinliler inşaat yapabiliyor mu?

Filistinlilerin C bölgesinde inşaat için İsrail ordusundan izin alması gerekir. Vikipedi’nin aktardığı verilere göre başvuruların yaklaşık yüzde 5’i onaylanıyor; Dünya Bankası izin almayı “neredeyse imkânsız” diye niteliyor. BM İnsani İşler Eşgüdüm Ofisi’ne (OCHA) göre C bölgesinin yaklaşık yüzde 68’i yerleşimlere, yüzde 21’i kapalı askerî bölgelere, yüzde 9’u doğa koruma alanlarına ayrılmıştır. Dünya Bankası 2013’te, C bölgesine erişimin Filistin ekonomisini üçte bir oranında büyütebileceğini hesaplamıştı.

İsrail 23 Haziran 2002’de bir ayrım duvarı inşasına da başladı. Onaylanan güzergâh 708 kilometredir; 2020 itibarıyla 454 kilometresi tamamlanmıştı ve duvarın yaklaşık yüzde 85’i Yeşil Hat’ın değil Batı Şeria’nın içinden geçer.

Uluslararası hukuk ne diyor?

Dördüncü Cenevre Sözleşmesi, işgalci gücün kendi sivil nüfusunu işgal ettiği toprağa nakletmesini yasaklar. BM Güvenlik Konseyi 23 Aralık 2016’da, ABD’nin çekimser kaldığı oylamada 14 oyla kabul ettiği 2334 sayılı kararda yerleşimlerin “hukuki geçerliliği olmadığını” ve uluslararası hukukun “açık ihlali” olduğunu belirtti. Uluslararası Adalet Divanı 2004’teki görüşünde yerleşimleri ve duvarı hukuka aykırı buldu; Temmuz 2024’teki görüşünde ise işgalin hukuka aykırı olduğunu, İsrail’in yeni yerleşim faaliyetlerini derhâl durdurması ve yerleşimcileri tahliye etmesi gerektiğini bildirdi.

İsrail hükûmetleri ise onaylı yerleşimlerin yasal olduğunu savunuyor ve Dördüncü Cenevre Sözleşmesi’nin Batı Şeria’da hukuken uygulanabilir olduğuna itiraz ediyor.

Neden önemli?

A, B, C ayrımı beş yıllık bir geçiş düzeni olarak tasarlanmıştı; bugün Batı Şeria’da kimin nerede yaşayabileceğini, inşaat yapabileceğini ve hangi yolu kullanabileceğini hâlâ bu harita belirliyor. Filistin devletinin kurulacağı varsayılan toprağın yaklaşık yüzde 60’ı İsrail’in tam denetimindeki C bölgesinde. Vikipedi’ye göre İsrail hükûmeti Şubat 2026’da C bölgesindeki arazilerin devlet mülkü olarak tescil edilmesine yönelik bir planı onayladı; eleştirenler bunu fiilî ilhak sayıyor. OCHA 2025’te Filistinlilere yönelik 1.800’den fazla yerleşimci saldırısı kaydetti.

Genişleme sürüyor: Filistin Yönetimi’ne bağlı bir komisyon geçen hafta 895 konutu kapsayan 11 yeni yerleşim planı tespit ettiğini açıkladı. BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk de Ekim 2023’ten bu yana Batı Şeria’da 245 Filistinli çocuğun öldürüldüğünü bildirdi. Filistin topraklarının öteki parçası için Gazze Şeridi dosyasına bakılabilir.

Kaynak: Vikipedi (İngilizce), West Bank areas in the Oslo II Accord, Vikipedi (İngilizce), West Bank, Vikipedi (İngilizce), Israeli settlement, Vikipedi (İngilizce), Oslo II Accord, Vikipedi (İngilizce), United Nations Security Council Resolution 2334, Vikipedi (Türkçe), Batı Şeria · Görsel: Labour Palestine, CC BY 2.0