UNRWA, Birleşmiş Milletler’in Yakın Doğu’daki Filistinli mültecilere yardım için kurduğu ajanstır. 1950’den beri Ürdün, Lübnan, Suriye, Batı Şeria ve Gazze’de okul, sağlık ocağı ve yardım hizmeti yürütüyor; son yıllarda ise hem mali kriz hem de İsrail ile süren bir hukuki ve siyasi çekişmenin merkezinde.
UNRWA’nın açılımı nedir?
Ajansın İngilizce adı “United Nations Relief and Works Agency for Palestine Refugees in the Near East”tir. Türkçede “BM Yakın Doğu’daki Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı” diye anılır. Adındaki “bayındırlık” sözcüğü, kuruluştaki ilk görevden gelir: mültecilere doğrudan yardımın yanında iş ve kalkınma programları yürütmek.
UNRWA ne zaman ve neden kuruldu?
1948 Arap-İsrail Savaşı sırasında, UNRWA’nın verdiği bilgiye göre Nisan-Ağustos 1948 arasında 700 binden fazla Filistinli yerinden edildi. BM Genel Kurulu önce 19 Kasım 1948’de 212 (III) sayılı kararla geçici bir yardım kuruluşu (UNRPR) oluşturdu. Ardından 302 (IV) sayılı kararla UNRWA’yı kurdu. UNRWA ve İngilizce Vikipedi kararın tarihini 8 Aralık 1949, Türkçe Vikipedi ise 9 Aralık 1949 olarak verir. Ajans fiilen 1 Mayıs 1950’de çalışmaya başladı.
Filistinli mülteci kime denir?
UNRWA’nın tanımına göre Filistinli mülteci, 1 Haziran 1946 ile 15 Mayıs 1948 arasında olağan ikamet yeri Filistin olan ve 1948 çatışması yüzünden hem evini hem geçim kaynağını kaybeden kişidir. Erkek mültecilerin evlat edinilmiş çocuklar dahil soyundan gelenler de kayıt hakkına sahiptir. Ajans 1950’de yaklaşık 750 bin mülteciye hizmet veriyordu (Türkçe Vikipedi başlangıçtaki sayıyı yaklaşık 500 bin olarak verir); bugün yaklaşık 5,9 milyon kişi UNRWA hizmetlerinden yararlanma hakkına sahip.
UNRWA hangi ülkelerde çalışıyor?
Ajansın beş çalışma alanı var: Ürdün, Lübnan, Suriye, Doğu Kudüs dahil Batı Şeria ve Gazze Şeridi. Kayıtlı mültecilerin yaklaşık üçte biri, yani 1,5 milyondan fazla kişi, bu beş alandaki 58 resmî kampta yaşıyor; geri kalanı kentlerde ve kasabalarda. 1967 savaşından sonra yeni yerinden edilenler için on kamp daha kuruldu. UNRWA kampların sahibi değildir; kampları yönetmek ve güvenliğini sağlamak ev sahibi yönetimlerin işidir, ajans yalnız hizmet verir ve kendi tesislerini işletir.
UNRWA ne iş yapar?
Hizmetler eğitim, sağlık, yardım ve sosyal hizmetler, kamp altyapısı, mikrokredi ve silahlı çatışma dönemleri dahil acil yardımdan oluşur. Vikipedi’ye göre ajans 711 ilk ve ortaokul, sekiz meslek okulu ve iki öğretmen yetiştirme enstitüsü işletiyor. Çalışan sayısı 30 binin üzerinde ve bunların yaklaşık yüzde 99’u yerel olarak işe alınmış Filistinliler. Bütçenin en büyük kalemi eğitimdir: 2019 verisine göre harcamaların yüzde 58’i eğitime, yüzde 15’i sağlığa gitti.
UNRWA nasıl finanse ediliyor?
Ajansın bütçesi neredeyse tümüyle devletlerin gönüllü bağışlarına dayanır; Vikipedi 2020 bütçesini 806 milyon dolar olarak verir. Görev süresi Genel Kurul’ca üç yılda bir uzatılır, son uzatma 30 Haziran 2029’a kadardır. ABD uzun süre en büyük bağışçılardandı; Ağustos 2018’de katkıyı kesti, Nisan 2021’de yeniden başlattı, Ocak 2024’te yeniden durdurdu. Bugün de para sıkıntısı sürüyor: Genel Komiser Vekili Christian Saunders, 2026 bütçe açığının 250 milyon dolara ulaştığını açıkladı.
2024’teki suçlamalar neydi?
Ocak 2024’te İsrail, on iki UNRWA çalışanının 7 Ekim 2023 saldırılarına karıştığını öne sürdü. ABD, Almanya, Birleşik Krallık, Japonya, Kanada ve İtalya dahil pek çok bağışçı fonları askıya aldı. BM İç Denetim Ofisi’nin (OIOS) 2024 yazında açıklanan soruşturmasına göre dokuz çalışan saldırılara karışmış olabilirdi ve işlerine son verildi; dokuz kişi için kanıt yetersiz bulundu, bir kişi hakkında hiç kanıt elde edilemedi. Eski Fransa Dışişleri Bakanı Catherine Colonna’nın yönettiği bağımsız inceleme 22 Nisan 2024’te yayımlandı. Rapor, ajansın tarafsızlığının zaman zaman zedelendiğini, ama İsrail’in çok sayıda çalışanın silahlı örgüt üyesi olduğu iddiasına kanıt sunmadığını belirtti. Bağışçıların çoğu sonraki aylarda fonları yeniden açtı; ABD’nin dondurması 25 Mart 2025’e kadar kalıcı hâle getirildi.
İsrail UNRWA’yı neden yasakladı?
İsrail Meclisi Knesset 28 Ekim 2024’te, UNRWA’nın İsrail’in hak iddia ettiği topraklardaki her türlü faaliyetini 90 gün içinde durdurmasını öngören yasaları kabul etti; yasak 30 Ocak 2025’te yürürlüğe girdi. İsrail, ajansı “mülteci sorununu sürdürmekle” de suçluyor. Uluslararası Adalet Divanı ise 22 Ekim 2025’teki danışma görüşünde İsrail’in çalışanların önemli bölümünün Hamas ya da başka silahlı grupların üyesi olduğu iddiasını “kanıtlamadığını” ve ajansla işbirliğini sona erdirmesinin Cenevre Sözleşmeleri ile BM Şartı’ndan doğan yükümlülüklerini ihlal ettiğini belirtti. Divan, savaş sırasında 360 UNRWA çalışanının öldürüldüğünü kayda geçirdi.
Neden önemli?
Gazze’de ve bölgedeki kamplarda milyonlarca kişi için okul, ilaç ve gıda yardımının en büyük dağıtıcısı UNRWA’dır; ajansın yerini tutacak bir kurum yoktur. Mülteci tanımı da kalıcı statü tartışmasının parçasıdır: geri dönüş hakkı ve mülteci sayısı, barış görüşmelerinin en çetin başlıklarından biri. Bu nedenle bağışçıların kararı da İsrail’in yasağı da sahadaki insani durumu doğrudan etkiliyor. Ajans kriz içinde çalışmayı sürdürüyor: son olarak Gazze’deki yaklaşık 3 bin çalışanın sözleşmesini bir yıllığına yenilemeye karar verdi. Ajansın çalıştığı bölge için Gazze Şeridi dosyasına bakılabilir.
Kaynak: Vikipedi (İngilizce), UNRWA, Vikipedi (İngilizce), UNRWA October 7 controversy, Vikipedi (Türkçe), UNRWA, UNRWA, Who we are, UNRWA, Palestine refugees · Görsel: Khaldun Bshara, CC BY-SA 3.0








Yorumlar
İlk yorumu siz yazın.