UAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı), nükleer enerjinin barışçıl kullanımını destekleyen ve nükleer maddenin silah yapımına kaydırılmamasını denetleyen uluslararası kuruluştur. İran’ın nükleer programını yerinde izleyebilen tek uluslararası kurum olduğu için Tahran ile Batılı ülkeler arasındaki çekişmenin tam ortasında duruyor.

UAEA ne zaman ve neden kuruldu?

Ajansın kökeni, ABD Başkanı Dwight D. Eisenhower’ın “Barış İçin Atom” (Atoms for Peace) konuşmasına dayanır; Eisenhower bu konuşmada barışçıl nükleer enerjiyi hem geliştirecek hem düzenleyecek uluslararası bir kurum önermişti. On iki ülkenin 1955-1957 arasında müzakere ettiği kuruluş tüzüğü 23 Ekim 1956’da onaylandı ve ABD’nin onayıyla 29 Temmuz 1957’de yürürlüğe girdi. Ajansın üç ana görevi barışçıl kullanım, güvence denetimi ve nükleer güvenliktir. UAEA ve dönemin Genel Direktörü Muhammed el-Baradey 2005 Nobel Barış Ödülü’nü paylaştı.

UAEA’nın merkezi nerede, kaç üyesi var?

Merkez Avusturya’nın başkenti Viyana’daki BM ofisindedir. Ajansın Seibersdorf (Avusturya), Monako ve Trieste’de (İtalya) laboratuvarları, Toronto ve Tokyo’da bölgesel denetim ofisleri, New York ve Cenevre’de irtibat ofisleri var. İngilizce Vikipedi üye sayısını 182, Türkçe Vikipedi 175 olarak veriyor. Üyelik için Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması’na (NPT) taraf olmak şart değildir. UAEA, BM sistemi içinde kendi antlaşmasıyla yönetilen özerk bir kuruluştur; hem BM Genel Kurulu’na hem Güvenlik Konseyi’ne rapor verir.

UAEA nasıl yönetiliyor?

Bütün üyelerin birer oyla katıldığı Genel Konferans her yıl, genellikle eylülde toplanır. Asıl kararları yılda yaklaşık beş kez toplanan 35 üyeli Yönetim Kurulu alır; Vikipedi’ye göre üyelerin 22’sini Genel Konferans seçer, en az 10’unu da görevi biten kurul belirler. Sekretaryanın başında Genel Direktör vardır. Arjantinli Rafael Grossi 3 Aralık 2019’dan beri bu görevde; ajansı yöneten ilk Latin Amerikalıdır. Ondan önce Yukiya Amano (2009-2019) ve el-Baradey (1997-2009) görev yaptı.

Güvence denetimi nedir?

Güvence denetimi (safeguards), nükleer maddenin yalnız barışçıl amaçla kullanıldığını doğrulamaya yönelik denetim sistemidir. 1970’te yürürlüğe giren NPT, nükleer silahı olmayan taraf ülkelerin UAEA ile kapsamlı güvence anlaşması yapmasını zorunlu kılar. Denetçiler tesislerin tasarım bilgilerini doğrular, olağan ve özel denetimler yapar, nükleer madde envanterini sayar. Ajans her ülke için yıllık bir uygulama raporu hazırlar ve haziran ayındaki Yönetim Kurulu toplantısına sunar.

Ek Protokol nedir?

Ek Protokol, Yönetim Kurulu’nun 1997’de kabul ettiği ve denetimi güçlendiren bir model anlaşmadır. Bu protokolü imzalayan ülke araştırma faaliyetleri ve uranyum üretimi dahil daha geniş bilgi verir; denetçiler kısa süre önceden haber vererek (örneğin iki saat) şüpheli yerlere girebilir, çevresel örnek alabilir ve uzaktan izleme yapabilir. Vikipedi’ye göre 31 Aralık 2025 itibarıyla 144 ülkede Ek Protokol yürürlükteydi.

UAEA İran’ı ne zamandan beri denetliyor?

İran, 1970’te yürürlüğe giren NPT’nin ilk taraflarındandır ve bu nedenle tesisleri UAEA denetimine tabidir. Dosyanın düğümlendiği yıl 2002’dir: Ağustos 2002’de muhalif İran Ulusal Direniş Konseyi, Natanz ve Arak’taki beyan edilmemiş tesisleri kamuoyuna açıkladı. İran Ekim 2003’teki Tahran Anlaşması’yla Ek Protokol’ü imzalamayı kabul etti. Yönetim Kurulu Eylül 2005’te İran’ın güvence yükümlülüklerine uymadığı sonucuna vardı; İran bunun ardından protokolü gönüllü uygulamayı bıraktı. BM Güvenlik Konseyi Temmuz 2006’da 1696 sayılı kararı aldı.

Nükleer anlaşma döneminde ne değişti?

14 Temmuz 2015’te varılan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP), denetimi UAEA’ya bıraktı; ajans 16 Ocak 2016’daki “uygulama günü”nde İran’ın yükümlülüklerini yerine getirdiğini doğruladı. ABD 2018’de anlaşmadan çekildi. UAEA Temmuz 2019’da İran’ın 300 kilogramlık stok sınırını ve yüzde 3,67’lik zenginleştirme sınırını aştığını doğruladı. İran Nisan 2021’de yüzde 60 zenginleştirmeye başladı; ajans Şubat 2023’te yüzde 84’e kadar zenginleştirilmiş uranyum parçacıkları bulunduğunu bildirdi.

2025’ten bu yana denetimde ne oldu?

Yönetim Kurulu 12 Haziran 2025’te İran’ı 20 yıl sonra ilk kez yükümlülüklerine uymamakla suçladı. Vikipedi’ye göre UAEA’nın o dönemki tahmini, yüzde 60’lık uranyum stokunun 440,9 kilogram olduğuydu. Ertesi gün İsrail, ardından ABD İran’ın nükleer tesislerini vurdu; İran temmuz başında ajansla işbirliğini askıya aldı ve denetçiler 4 Temmuz’a kadar ülkeden ayrıldı. Yönetim Kurulu Eylül 2026’da İran’ı yeniden BM Güvenlik Konseyi’ne bildirdi. Grossi 18 Kasım’da Viyana’da, ajansın Buşehr dışında beyan edilmiş tesislerden bilgi alamadığını ve yüzde 60’lık stok hakkında “bilginin sürekliliğini” yitirdiğini söyledi. Tahran ise ajansı taraflı buluyor: Dışişleri Sözcüsü İsmail Bekayi 15 Kasım’da UAEA’yı ABD ve Avrupa’nın etkisinde olmakla suçladı.

Neden önemli?

UAEA’nın raporları, İran dosyasındaki diplomatik ve hukuki adımların dayanağıdır: Güvenlik Konseyi’ne sevk kararları, yaptırımlar ve olası bir yeni anlaşmanın denetim maddeleri ajansın bulgularına göre şekillenir. Denetçiler sahada olmadığında yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyumun nerede ve ne miktarda olduğunu bağımsız olarak bilen kimse kalmıyor. Bu belirsizlik hem askerî gerilimi hem de müzakere sürecini doğrudan etkiliyor; denetçilerin İran’a dönüp dönmeyeceği, nükleer dosyanın önümüzdeki dönemdeki seyrini belirleyecek başlıca sorulardan biri.

Kaynak: Vikipedi (İngilizce), International Atomic Energy Agency, Vikipedi (İngilizce), IAEA safeguards, Vikipedi (İngilizce), Nuclear program of Iran, Vikipedi (Türkçe), Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı · Görsel: IAEA Imagebank, CC BY-SA 2.0